Zelfs een verbetering

Sinds kort ben ik in het bezit van een echt hebbedingetje. Een t-shirt met daarop een aforisme van de nu een halve eeuw dode J.C. Bloem: ‘Iedere verandering is een verslechtering, zelfs een verbetering.’ Hij doet het erg goed in gezelschap. Vooral op bedrijfsfeestjes van omhooggevallen gristelijke baasjes moet u hem eens dragen.

De idee van de vooruitgang heeft eerst het liberale en nu ook het rechtzinnige christendom in zijn greep gekregen. Christenen lopen voorop in het reciteren van de moderne mantra: ‘iedere verandering is een verbetering’. Dat is ook de wereld die ons omringt. Of het nu alle ongewenste updates van onze computerprogramma’s zijn, de zoveelste reorganisatie op het bedrijf of kerk 2025: verandering is per definitie goed. Wie iets wil veranderen, hoeft zich nauwelijks te verantwoorden. Verandering geeft ons het redeloze maar fijne gevoel bij de tijd te zijn.

Je moet zo sterk als de eenzame Bloem zijn om daar tegenop te kunnen. Hij gaat er met gestrekt been in: ‘iedere verandering is een verslechtering’. We begrijpen dat aforisme pas, als we de paradoxale tweede helft er meteen bij nemen: ‘zelfs een verbetering’. Bloem ontkent dus niet dat er verbeteringen zijn. Ze zijn wel minder gemakkelijk te herkennen dan we denken. Het kind dat door ons uit het arme, o zo zielige derdewereldleven wordt gehaald, en naar het fijne Nederland gebracht, wordt niet zelden later depressief en moet op zoek naar thuis. We begrijpen: was die verbetering wel een verbetering? Wat werkelijk een verbetering is, zie je pas na heel lange tijd: het gaat ons perspectief te boven.

Maar goed, stel dat er wel een keer een echte verbetering is. Dan, zegt Bloem, is het toch een verslechtering. Waarom? Ómdat het een verandering is! Dat je die ongelukkige jeugd achter je laat en die bliksemcarrière, die bloedmooie vrouw (drie kinderen, een Labradoedel en een koophuis) ervoor terugkrijgt: het zal toch niet kunnen verhinderen dat je op een dag vol heimwee terugdenkt aan je kindertijd. Want wat ons mensen het meeste pijn doet, is het bewustzijn te leven in de tijd.

Bloems aforisme is alleen te begrijpen tegen de achtergrond van het onderscheid tussen eeuwigheid en tijd. Tijd is verandering, voorbijgaan, verslechtering. Alleen de eeuwigheid kan ons verlossen.

Onlangs zei iemand mij: ‘Ik heb tegenwoordig helemaal niet meer het idee dat het over eeuwige dingen gaat als ik in de kerk kom. Het gaat over hoe ik discipel van Jezus moet zijn. Ik vind het zo betuttelend allemaal, zo werelds ook. Moet de kerk niet de plaats zijn waar we alle gristelijke en ongristelijke, geestelijke en ongeestelijke hebbedingetjes van ons relativeren in het licht van de eeuwigheid?’ Ik zei: ‘Je mag zondag mijn t-shirt wel lenen?’

(column De Nieuwe Koers, september 2016)