De pukkel van Luther (DNK)

Het gedenkjaar 2017 – 500 jaar Reformatie – heeft tot nu toe nog niet bijzonder veel opgeleverd. Een paar Luther-biografieën die vooral wat opgewarmde prak presenteren en een heleboel marketing. Zelfs Luther, de grote Luther, lijkt niet te ontkomen aan onze diepgewortelde behoefte aan trivialisering en oppervlakkigheid. Playmobil heeft nog nooit zoveel winst gemaakt, sinds Luther als plastic poppetje verkrijgbaar is. Dat, samen met de herinnering aan Luthers jodenhaat, zal waarschijnlijk bij de grote massa het overblijfsel zijn van dit jubileum van de Reformatie.

We hebben hier te maken met een van de ingrijpende gevolgen van de ontkerstening. Die ontkerstening betekent niet alleen, dat mensen minder kerkelijk en minder christelijk-gelovig worden, maar ook dat ze hun eigen geschiedenis niet meer begrijpen kunnen. Luther en de Reformatie horen tot onze eigen geschiedenis. Luther is onze opa. Maar net zoals er tussen opa’s en kleinkinderen tegenwoordig een enorme verstaanskloof is als het gaat om geloofszaken, zo is dat er ook tussen Luther en ons. Wie kan nog navoelen waar het om ging in het hart van de Reformatie, de rechtvaardiging van de goddeloze? Wie kan de mens Luther nog begrijpen, voor wie God alles in allen werkt, en die daarom schrijft ‘ik haatte God’ (een haat waarbij het zogenaamde atheïsme volstrekt in het niet valt) totdat ik ontdekte dat ik kan ‘heersen over Hem’ (‘De vrijheid van een christen’), namelijk in het geloof in Christus? We kunnen met een gerust hart zeggen: niemand. Omdat we van die grondstructuren van zijn geloof niets meer verstaan, concentreren we ons maar op playmobilpoppetjes en op zijn jodenhaat.

Natuurlijk is Luthers jodenhaat verschrikkelijk. Wat hij schrijft in het late geschrift ‘Over de joden en hun leugens’ is een ramp en schandvlek voor het protestantisme. Het is op geen enkele manier goed te praten. Maar we mogen Luther daar ook niet toe reduceren. Stel dat Mozart een joekel van een pukkel op zijn neus had, en er verschijnt een biografie waarin het alleen maar over die pukkel gaat – we zouden de biograaf uitlachen. Toch gebeurt er wel zoiets met Luther. Wat God heeft in onze opa werkelijk verricht heeft, komt niet meer uit de verf. Niet omdat het er niet was, maar omdat wij alleen de pukkel nog begrijpen.

Laten we niet denken dat dit alleen in de wereld aan de orde is. Het is in de kerk evenzeer aan de orde. In Duitsland hebben een aantal theologen – Wendebourg, Fischer, Kaufmann en anderen – zich verzet tegen de oppervlakkige en opportunistische manier waarop de EKD het Lutherjubileum uitvent. De Reformatie zelf kan daarin volgens hen in het geheel niet meer aan het woord komen. Luther mag alleen nog dienen als bevestiging van wat de liberale hedendaagse protestant al weet. Theologen mogen op aanwijzing van de kerk nog ‘aantonen’ hoe al het mooie van de moderniteit – vrijheid, democratie, mensenrechten – ontstaan is in de Reformatie. Dat Luther ook een behoorlijk kritisch gesprek met ons te voeren heeft – de theologen wordt vriendelijk verzocht dat te verzwijgen. En zo houden we het gezellig met elkaar. Maar de waarheid zit erbij te janken.