Zweerman, Was getekend: Franciscus van Assisi

Edith van den Goorbergh & Theo Zweerman, Was getekend: Franciscus van Assisi. Aspecten van zijn schrijverschap en brandpunten van zijn spiritualiteit. Van Gorcum & Comp. BV, Assen, 1998, 339 blz., ƒ 50,- ISBN 90 232 3399 9.

Wie over de alom bekende heilige Franciscus van Assisi nog iets nieuws wil schrijven, moet van goeden huize komen. Wel, dat komen de twee schrijvers van dit boek. Edith van den Goorbergh, claris, is lid van de communiteit der Clarissen te Megen (N.-B.). Theo Zweerman, franciscaan, heeft filosofie en franciscaanse spiritualiteit en theologie gedoceerd aan de Katholieke Theologische Universiteit te Utrecht. Beide zijn zij medewerker van het Franciscaans Studiecentrum te Utrecht. Eerder publiceerden zij samen Clara van Assisi: licht vanuit de Verborgenheid. Over haar brieven aan Agnes van Praag, Assen, 1994. Nu hebben zij samen in dit nieuwe boek, waaraan zij zo’n negen jaar gewekt hebben, een nieuwe belichting gegeven van een aantal teksten van Franciscus van Assisi.

In dit boek gaan de schrijvers dus te rade bij teksten van Franciscus zelf. Via die weg proberen ze Franciscus beter te leren kennen. In het bijzonder hebben zij daarbij oog voor de structuur van de teksten, en in verband daarmee voor de ordenende waarde die bepaalde getallen voor Franciscus hadden. Zij gebruiken dus de methode van de tekst-immanente (of synchrone) lezing. De schrijvers tonen op een overtuigende wijze aan, dat Franciscus, delend in opvattingen over schrijverschap die in zijn tijd golden, zijn eigen teksten weloverwogen gestructureerd heeft. Daarbij kunnen zij voortbouwen op het werk van anderen, die al eerder de hypothese, dat Franciscus als schrijver voornamelijk associatief te werk zou zijn gegaan, onder kritiek stelden. Door de structuur van de teksten bloot te leggen, komen de schrijvers eveneens de krachtlijnen van Franciscus’ spiritualiteit op het spoor.

Het boek bestaat na een ter zake doende inleiding, waarin o.a. de gehanteerde methode verantwoord wordt, uit twee hoofddelen. Deel 1 behandelt Franciscus’ spiritualiteit in zijn geschriften. Daarbij wordt o.a. aandacht geschonken aan het Testament, het Zonnelied, de collectie Vermaningen en de Lofzang op de Deugden.

Als trefwoorden van Franciscus’ spiritualiteit komen teruggeven (danken), dienen en dragen naar voren. Daarbij blijken deze kernwoorden terug te voeren op bepaalde centrale bijbelpassages, zoals bijvoorbeeld Jezus’ oproep in Marcus 1:15: ‘De tijd is vervuld en het Koninkrijk van God is nabijgekomen. Bekeert u en gelooft het evangelie.’

Deel II is getiteld: ‘Franciscus’ besef van het mysterie van God. Een dieptepeiling van zijn berichten over het visioen op de berg La Verna’. Dit visoen ontving Franciscus twee jaren voor zijn dood in 1226, toen hij een tijdlang in afzondering verbleef. In het visioen zag hij ‘een man als een Seraf met zes vleugels boven zich staan, met de handen uitgestrekt en de voeten bijeen, aan een kruis gehecht.’ Vlak na het visioen verschijnen in zijn handen en voeten de stigmata. In dit gedeelte van het boek wordt ruime aandacht geschonken aan teksten die nauw aan de gebeurtenissen op de La Vernaberg verbonden zijn.

In het laatste hoofdstuk en het nawoord gaan de schrijvers in op de betekenis die Franciscus kan hebben voor ons. De voor-moderne, dertiende eeuwse Franciscus met zijn unieke combinatie van nederigheid èn vrijheid, heeft iets wat wij niet hebben. In onze post-moderne tijd, waarin voor velen het eenzijdige van het moderne (natuurwetenschap als maat voor wat kennis mag heten; de mens als onafhankelijk subject; het historisch bewustzijn) duidelijk begint te worden, kan Franciscus ons helpen bij de herziening van ons levenspatroon. 

De verbinding tussen Franciscus’ wereld en onze wereld ligt in drie dimensies die zijn en onze wereld overlappen: hebzucht, heerszucht en eerzucht. Juist op die gebieden hebben de trefwoorden van zijn spiritualiteit betrekking: teruggeven, dienen en dragen. Daarmee oefent hij ook op onze cultuur hevige kritiek. Aan het slot hopen de schrijvers op de doorwerking van Franciscus’ spiritualiteit en reiken daartoe op een bescheiden wijze handvatten aan.

Een uitgebreide bibliografie, notenapparaat en registers vervolmaken het boek, dat luxe is uitgegeven: een waardig uiterlijk voor een boek waaraan met zoveel zorg gewerkt is. Degene die een levensbeschrijving van Franciscus zoekt, is hier aan het verkeerde adres, maar degene die na een eerste kennismaking met Franciscus een diepere speurtocht naar de brandpunten van zijn spiritualiteit zoekt, zal dit boek met veel genoegen lezen.